mandilu

Aku na sa ing meging kwintas ning salu mung sapad-sapad
Ba’ ku na lang asasalat, Ba’ ku na lang asasalat
Detang adwang mansanitas.

Aku na sa ing meging tabu ning arap mung andu-andu
Ba’ ku nia mung abibiru, ba’ ku nia mung abibiru
Maluat mu nang katutubu.

-Totoy Bato

emote...emote

Tulad ng balyenang hindi pinili at nagkataong naisadsad ng alon sa dalampasigan, sa pagpipilit makabalik sa laot kung saan siya mabubuhay, pumasag, dinaganan, winasak ang kastilyong pusong nakatindig sa buhanginan--
sa ganitong paraan ka dumating
at nawala sa akin, mahal

sa ganang aking akala

Tinanong ako ng isang kaibigang manunulat:

Bakit sa dinami dami ng mga nag-iingay na language at cultural activist tungkol sa unti-unting pagkamatay ng salitang Kapampangan ay tila walang kinahihinatnan ang lahat ng ipinaglalaban?

Sumagot ako:

Sa ganang aking akala, ang kabiguan ay nagbubuhat sa di pagpaparaanan; sa paghahangad ng isa na siya'y mauna sa isa, na siya muna bago ang iba, sanhi sa walang habas na pag-iimbot sa sariling pagkatampok.




***

Ka Eden

“Ka Eden, kasama ka naming naghahanap ng patay, naghuhukay ng bangkay. Ngayon, ikaw naman ang pinatay nila “ ~ Irein Cuasay, secretary general of Karapatan-Mindoro Oriental~



Sabihin mo, Ka Eden, na huwag kaming masuklam
tumambad man sa amin ang basag mong bungo
ang dalawang tila-tarak ng icepick sa iyong batok
at ang di mo makilalang larawan; sabihin mong
ito’y walang anuman, at huwag kaming magdamdam
sa kanila na di man namin matukoy at mapangalanan
sa tinakluban nilang mukha ng kalapastangan.
Sa kanilang sa inyo’y humarang, nagtanong sa iyong pangalan,
at tinugon mo ng “ako po iyon”, kasabay ng dalanging
huwag na silang mandamay, ikaw na lang… ikaw na lang.


Isatinig mong kamatayan nga’y isang pagpapahingalay
at walang-anumang ituturing na isa ka, isa ka lang
sa maraming bilang ng maaamong tupang walang kalaban-
labang kinaladkad sa bitayan. Ibulong mo sa amin, ngayon,
ikaw nga mismo’y walang pagdaramdam
at magaan sa loob mong tinatanggap ang kinasapitan
upang masambit naming “siya nga po’y payapa na sa bisig ng maykapal
kasama nang iba pang mga pinaslang na hindi pa namin nahuhukay”


Sabihin mo, Ka Eden, upang harinawa’y hindi na pagdimlan pa ng isip
Yaring bayang wala nang masulingan. Walang mapagsumbungan.


Sabihin mo ito
Sa bayan kong daluyong na humuhugos ngayon sa mga lansangan.
Sa mamamayang tumutugon sa anyaya ng kabundukan.



--
April 6, 2013
Oran, Algeria

language evolution ek.ek..

There is such thing as language evolution kalupa da reng amanung "computer", “mouse”, “internet” at miyaliwa pa na e makalto sadya... tanggapan ta la ren as is keng bokabularyung Kapampangan anti na ning ela likas kekatamu. Malyari ta lang gamitan at ituring parti ning amanu only and only if talagang matamad tamung manimbentu o gawang sariling lagyu kareng bage bayung a ren... maging everyday part na nala ning kekatamung kultura at amanu kasi e. Bisa tamu at e bisa gamitan ta la ren at maging parti no ning aldoldo tamung sabi.

Pero nung aku ing kutnan, anggat atin tamung akarapat mag-coin tamu o manimbentu tamung sariling lagyu liwas kareng lagyung dayu kareng bayung alsut a terminung den bate keng tutukyan tamung pamangudlit Kapampangan.

Aku kasi e yu ku man akit miyapektuan antimong maghuramentadu pa mu, kunan ke ing palang a makasabit atsaka ku manabak nung ing kasabi ku sabyan na kanakung "nanung ulam mu" imbes na "nanung asan mu?".

Uli’ng kikilalanan ku at tatanggapan ku ing katutuan na kekatamung Kapampangan ating mamaus "asan" at atin mu namang mamaus "ulam" bilang katulid na ning word a "viand". Alang problema kanaku ita at pareu kong tanggapan ...

Pero patse sinabi nang "kadaya mo! (you're a cheater) ... a mali ne ken. Uli’ng malino mu neng indam ing aliwang amanu at timbunan me ing likas mung amanu. Patse megbala-balaus ta ya kaseng tinggap ing amanung “kadaya mo” (para keng “you’re a cheater), mate ya ing “kapamirayat o kapamirayit mo”. Metung pa, ing amanung “kadaya mo” -- you are bloodied or you are full of blood” ya keng Kapampangan!

Dapat ta lang iwastu reng kabalen patse makanyan na. Masyado nong maging trying hard at bala ra rugu makaragdag keng personality da nung magpaka-konyu o magpaka-semi-Tagalug la.


***

April 2013

a makanyan ya pala?

Mengan kami keng restoran tapus menalbe keng sine --- (mali ya!)
(ing tapus (tapos) Tagalog ya. Ing “kaybat” ya ing dapat gamitan uli’ng ini yang Kapampangan.)


Tàpus ( o itàpus) mu palaut keng kubu ing sukal bayu mu silaban. – (ustu ya!)
(oyan ing ustong gamit na. iyagkas yang mabilis)


*** Additional info:

Dependi keng pangayagkas, manaliwa ya kabaldugan keng Tagalog ining amanung “tapos”:

Agkas mabilis – Tàpos – finished (as in tàpos ka na bang maligo?)
Agkas malumi – Tápos – and then ( as in kumain kami tápos (o pagkatápos) nanood kami ng sine)

---

opera

Sinitsitan ne ning kalele na ining kumpare kung Berung kabang makalukluk la at makiramdam la king metung a miting-de-avance:

“O ika mo, Ka Berung, keng pamalak mu sumambut ne kaya ngeni i Among Ed?”


Nganang mekibat: “O, agyan rugung magkasakit kung isipan nung makananu dapot ipanalangin ku pa mu rin ing sumambut ne. Sana naman. O ining kalaban na e yata byasang lalangi pabelu e… ing plataporma na metung ya mu: Opera!

Isipan mu, patse ating linapit a maki-katarata, opera. Patse ating lumapit a maki-tigsa keng buldit, opera! Deng anggang lalapit a maki-luslus, bisang patuli, masakit akmulan at agyang nanupang masakit… opera!

O nung ala no mang masakit makanyan mu naman … Oh Pera! ”


----

(Good luck, Among ED)



*
2013 Election

Watas-Talagulis

kanaku la
ding ngeni
pakisaklawa’ ning mata:

bale
komunidad
palengki
internet café
bunduk
baril
rally
makalubas a babai . . .

lelangan ko reni
kabang masaya ku
andat malungkut ku

inaplus king panalala
kambe ning inalduk
a pait at pamilasa

deni
ila
ring kakung
kapanamdaman.



***

Ing Kalawang King Tau

Mamakbe ne ing ketuan iniang galamanuan na la ring gamat ning keyang kasalang—
adwang pulung banuang pamisunggalit. Megumpisa mu king gulyutang lubid.

Pasalikut at e piyadyan nung daratang ing kirut at kapagsisyan. Paramdam la reti karing gagalgal at milalako tigik a apsal ning pamigalamanu. Mayayaninag: pusu karing lalto butul ning salu; keynan karing minusling yayat ning tagyang. Bandi no ngeni. Pareu nong tatalanan. Sadyang kaya no ngan— ding adwang gamat a misasalang.

Ngeni tamu ukulan. Ding kekatang gamat, ila reti ding migsabakal at minugit karing bakal mu naman dapot lugma tamung taguimpan. Taguimpang paburen tamung ngatngatan na ning makapal a kalawang.

Kaybat nanu? Ing pangapakde! Dapot tauli nang pamamye ulaga karing bage e tamu dininang pansin iniang minuna.

Ngeni ta na ukulan. Ding bakal a gamat e la manatiling masyas. Magpanibayung ubug at anyu la reti—
maging ayup lang malulugus a bagyus king ketuan
sula-sulapo
wasang wasang
makikiyagnan payuli
karing saldak a pangisnawa ning leparan.


***

Dalit Ning Ilug

Makatando ka’t babatyo king asikan. Ali! kapitna yang asikan
kapitna yang ilug--maputla ya. Kasingputla ne ning gagato bangke?
Dakal lang bage ring pawaga ning ilug. Bage-bage
a malwat mu nang paninasang pasibayung damdaman:
karimla ning danom! keni, kawe kata!

Sisilim. Mamun nang sulapo ing are lalabulan ning amian.
Langib a kakawani king naknak ing sari kule bulung—
lalaputan no’t papaspas ning angin ibat karing sanga.
Pipiling la ring tangke. E ra atanggap ing pangalubas
at pamangulila. Kapilan ka luslus kanyan? Magbalik ka pa? …
Uling ing ilug asne karakal a kutang. Dalum no ning salu
at kutang la namang panayan mung mipakibatan.

Layak lamu at bulung a kinawe king agus ding panaun
Kambe da ring alala. Ding aldo pisulu ta. Ing egana-gana
Larawan lang pepapusyo da ring bayung kule at aske.
Makapagmulala la pin kayang pagumasdan ding
sari tayug a gusaling bisang muma karing biga?
Migit kayang makayama ing paspas ning angging
manibat karing kongkreto’t aspalto kesa king talsik
ning burak a kilapul na kekata ning linang?
Ah! nuanti la pin naman kasaya ring pilapil at sangka
nu nukarin kata linukluk, miragsa, mikera?

Balu ku ing kekang nasa – sisitsit na ning ilug:
Ing busina da ring migsala-salapung a saken.
Ing sigarilyu. Ing kompyuter mu. Ing kape mu.
Ing saya at sigla da ring saga-saganang tau …

Balu ku ing kekang taganang nasa – gugulisak na ning ilug:
Ing pasyuk ning anging lalabul at maglambis karing impun;
Ing pali ning kaul. Ing salilung ning minsang dinalo lugud …

uling angga man ngeni, pananagalan mo’t darakpan
ding malyap a alipatpat karing kalsada ning lungsud

angga man ngeni
ing lagyu ku
daralit ne keka ning ilug.

Kaybat Ning Sabla

(ibat king “A Dog After Love” nang Yehuda Amichai)

Kaybat mu kung likwan, ing sese ‘tang asu
pepaburen keng bawan ne ing salu ku
ing buldit, awakan, pelalung kasingit-singitan.

Wa, eku ananan ing magpakasasa ya
king bau ning pawas ta’t lanam
Manalangin kung
panintunan na ka at atagmuan

at pagnasang akinis ne at apanlapak
ing bayag ning bayu mung liguran
Apamutut ne sa king kinis ing bandi ning lamaran

O kaya naman,agyang makananu
sana pin,ataginis nya mu man
ing likas mung panty
papunta kanaku
pabalik kanaku

Object adorable et charmant!
Mes souspirs et mes pleurs tesmoignent mon torment;
Mais mon respect m’empeche de parler.
Ah! que peine dissimuler!
Et que je souffre de martyre,
D’aimer et de n’oser le dire!

- Richard Lovelace

***

O sasambang mitmung yubu!
Ding aklis ku’t luang tutulu ila ring mitutuldu
Karing e na agulisak ning magmalun kung salu;
Tatalangan da ka, nung ‘nia eku apawaga.
Ah! kaplas nang bina ning iti e ku mu man apakit!
Malalapnus ku king pali -- migit king salab ning api --
Ning lugud kung alang anggan, dapot eku agyung sabyan!

- Apung Berong