language evolution ek.ek..

There is such thing as language evolution kalupa da reng amanung "computer", “mouse”, “internet” at miyaliwa pa na e makalto sadya... tanggapan ta la ren as is keng bokabularyung Kapampangan anti na ning ela likas kekatamu. Malyari ta lang gamitan at ituring parti ning amanu only and only if talagang matamad tamung manimbentu o gawang sariling lagyu kareng bage bayung a ren... maging everyday part na nala ning kekatamung kultura at amanu kasi e. Bisa tamu at e bisa gamitan ta la ren at maging parti no ning aldoldo tamung sabi.

Pero nung aku ing kutnan, anggat atin tamung akarapat mag-coin tamu o manimbentu tamung sariling lagyu liwas kareng lagyung dayu kareng bayung alsut a terminung den bate keng tutukyan tamung pamangudlit Kapampangan.

Aku kasi e yu ku man akit miyapektuan antimong maghuramentadu pa mu, kunan ke ing palang a makasabit atsaka ku manabak nung ing kasabi ku sabyan na kanakung "nanung ulam mu" imbes na "nanung asan mu?".

Uli’ng kikilalanan ku at tatanggapan ku ing katutuan na kekatamung Kapampangan ating mamaus "asan" at atin mu namang mamaus "ulam" bilang katulid na ning word a "viand". Alang problema kanaku ita at pareu kong tanggapan ...

Pero patse sinabi nang "kadaya mo! (you're a cheater) ... a mali ne ken. Uli’ng malino mu neng indam ing aliwang amanu at timbunan me ing likas mung amanu. Patse megbala-balaus ta ya kaseng tinggap ing amanung “kadaya mo” (para keng “you’re a cheater), mate ya ing “kapamirayat o kapamirayit mo”. Metung pa, ing amanung “kadaya mo” -- you are bloodied or you are full of blood” ya keng Kapampangan!

Dapat ta lang iwastu reng kabalen patse makanyan na. Masyado nong maging trying hard at bala ra rugu makaragdag keng personality da nung magpaka-konyu o magpaka-semi-Tagalug la.


***

April 2013

a makanyan ya pala?

Mengan kami keng restoran tapus menalbe keng sine --- (mali ya!)
(ing tapus (tapos) Tagalog ya. Ing “kaybat” ya ing dapat gamitan uli’ng ini yang Kapampangan.)


Tàpus ( o itàpus) mu palaut keng kubu ing sukal bayu mu silaban. – (ustu ya!)
(oyan ing ustong gamit na. iyagkas yang mabilis)


*** Additional info:

Dependi keng pangayagkas, manaliwa ya kabaldugan keng Tagalog ining amanung “tapos”:

Agkas mabilis – Tàpos – finished (as in tàpos ka na bang maligo?)
Agkas malumi – Tápos – and then ( as in kumain kami tápos (o pagkatápos) nanood kami ng sine)

---

opera

Sinitsitan ne ning kalele na ining kumpare kung Berung kabang makalukluk la at makiramdam la king metung a miting-de-avance:

“O ika mo, Ka Berung, keng pamalak mu sumambut ne kaya ngeni i Among Ed?”


Nganang mekibat: “O, agyan rugung magkasakit kung isipan nung makananu dapot ipanalangin ku pa mu rin ing sumambut ne. Sana naman. O ining kalaban na e yata byasang lalangi pabelu e… ing plataporma na metung ya mu: Opera!

Isipan mu, patse ating linapit a maki-katarata, opera. Patse ating lumapit a maki-tigsa keng buldit, opera! Deng anggang lalapit a maki-luslus, bisang patuli, masakit akmulan at agyang nanupang masakit… opera!

O nung ala no mang masakit makanyan mu naman … Oh Pera! ”


----

(Good luck, Among ED)



*
2013 Election

Watas-Talagulis

kanaku la
ding ngeni
pakisaklawa’ ning mata:

bale
komunidad
palengki
internet café
bunduk
baril
rally
makalubas a babai . . .

lelangan ko reni
kabang masaya ku
andat malungkut ku

inaplus king panalala
kambe ning inalduk
a pait at pamilasa

deni
ila
ring kakung
kapanamdaman.



***

Ing Kalawang King Tau

Mamakbe ne ing ketuan iniang galamanuan na la ring gamat ning keyang kasalang—
adwang pulung banuang pamisunggalit. Megumpisa mu king gulyutang lubid.

Pasalikut at e piyadyan nung daratang ing kirut at kapagsisyan. Paramdam la reti karing gagalgal at milalako tigik a apsal ning pamigalamanu. Mayayaninag: pusu karing lalto butul ning salu; keynan karing minusling yayat ning tagyang. Bandi no ngeni. Pareu nong tatalanan. Sadyang kaya no ngan— ding adwang gamat a misasalang.

Ngeni tamu ukulan. Ding kekatang gamat, ila reti ding migsabakal at minugit karing bakal mu naman dapot lugma tamung taguimpan. Taguimpang paburen tamung ngatngatan na ning makapal a kalawang.

Kaybat nanu? Ing pangapakde! Dapot tauli nang pamamye ulaga karing bage e tamu dininang pansin iniang minuna.

Ngeni ta na ukulan. Ding bakal a gamat e la manatiling masyas. Magpanibayung ubug at anyu la reti—
maging ayup lang malulugus a bagyus king ketuan
sula-sulapo
wasang wasang
makikiyagnan payuli
karing saldak a pangisnawa ning leparan.


***

Dalit Ning Ilug

Makatando ka’t babatyo king asikan. Ali! kapitna yang asikan
kapitna yang ilug--maputla ya. Kasingputla ne ning gagato bangke?
Dakal lang bage ring pawaga ning ilug. Bage-bage
a malwat mu nang paninasang pasibayung damdaman:
karimla ning danom! keni, kawe kata!

Sisilim. Mamun nang sulapo ing are lalabulan ning amian.
Langib a kakawani king naknak ing sari kule bulung—
lalaputan no’t papaspas ning angin ibat karing sanga.
Pipiling la ring tangke. E ra atanggap ing pangalubas
at pamangulila. Kapilan ka luslus kanyan? Magbalik ka pa? …
Uling ing ilug asne karakal a kutang. Dalum no ning salu
at kutang la namang panayan mung mipakibatan.

Layak lamu at bulung a kinawe king agus ding panaun
Kambe da ring alala. Ding aldo pisulu ta. Ing egana-gana
Larawan lang pepapusyo da ring bayung kule at aske.
Makapagmulala la pin kayang pagumasdan ding
sari tayug a gusaling bisang muma karing biga?
Migit kayang makayama ing paspas ning angging
manibat karing kongkreto’t aspalto kesa king talsik
ning burak a kilapul na kekata ning linang?
Ah! nuanti la pin naman kasaya ring pilapil at sangka
nu nukarin kata linukluk, miragsa, mikera?

Balu ku ing kekang nasa – sisitsit na ning ilug:
Ing busina da ring migsala-salapung a saken.
Ing sigarilyu. Ing kompyuter mu. Ing kape mu.
Ing saya at sigla da ring saga-saganang tau …

Balu ku ing kekang taganang nasa – gugulisak na ning ilug:
Ing pasyuk ning anging lalabul at maglambis karing impun;
Ing pali ning kaul. Ing salilung ning minsang dinalo lugud …

uling angga man ngeni, pananagalan mo’t darakpan
ding malyap a alipatpat karing kalsada ning lungsud

angga man ngeni
ing lagyu ku
daralit ne keka ning ilug.

Kaybat Ning Sabla

(ibat king “A Dog After Love” nang Yehuda Amichai)

Kaybat mu kung likwan, ing sese ‘tang asu
pepaburen keng bawan ne ing salu ku
ing buldit, awakan, pelalung kasingit-singitan.

Wa, eku ananan ing magpakasasa ya
king bau ning pawas ta’t lanam
Manalangin kung
panintunan na ka at atagmuan

at pagnasang akinis ne at apanlapak
ing bayag ning bayu mung liguran
Apamutut ne sa king kinis ing bandi ning lamaran

O kaya naman,agyang makananu
sana pin,ataginis nya mu man
ing likas mung panty
papunta kanaku
pabalik kanaku

Object adorable et charmant!
Mes souspirs et mes pleurs tesmoignent mon torment;
Mais mon respect m’empeche de parler.
Ah! que peine dissimuler!
Et que je souffre de martyre,
D’aimer et de n’oser le dire!

- Richard Lovelace

***

O sasambang mitmung yubu!
Ding aklis ku’t luang tutulu ila ring mitutuldu
Karing e na agulisak ning magmalun kung salu;
Tatalangan da ka, nung ‘nia eku apawaga.
Ah! kaplas nang bina ning iti e ku mu man apakit!
Malalapnus ku king pali -- migit king salab ning api --
Ning lugud kung alang anggan, dapot eku agyung sabyan!

- Apung Berong

(k)ing poema

Ing poema
Mapipirat yang bulung da ring tatagas a letra. Diwa la at larawang magpumiglas king karelang pangasukul karing antigong istanti. Nung luban la, keng samula, malino yang batis libutad ning kakewan. Kaybat, batis yang mipapawas at miyuyubug bilang saug. Katatawlian, saug yang dudulung king gagale ilug—dalise at mayupaya.

King poema
Atangalan ya ing pamiyuma ning uran at talulut, ing pamiyanib ning pati-pati at kamulalu. Keni ya- at keni la - pagumasdan ding migsala-salapid at mikaul-kaul a larawan: gagapang a pulubi arapan da ring pisamban, abitung mengatmung daya at kupal, denas a sula-sulapo at tinakla king tatas dang kalis ning alak, aktibistang tikpan dang dyaryu lupa, sundalus a magdalang saku at lulukub a manuk, barag at dapung piblasan dang barung, talagulis at talasulat a mekikarat king dyablu, pulitikung tidtaran dang balas katawan at banderang ngangatngatan ning api. Api ning danup at kagutgutan.

Ing poema
dilo la at mapipirat a bulung ning lalabug a letra.

King poema
miyayanib at mayayakit ing egana-gana.

kalawang king singsing

ban manatili ing kalaraman
biburan dang gintung pulbus
ing kilapul dang kalawang
king marurunut a singsing.
tinikdo la ring dalig at bakud
ban ding masalang mata
ding mangataram a dila
migiligit la’t tumangis king lual
ninu ing sumabing e ne kikinang ing iyas
nung ding sinukul ning kitid-talindo
at pepatudtud ning kuyad-pigampa
kulisap lang papaybulag at sinugba
king aping teterak at magtumaila
singsing ya ing dila—
kitmuan dang kalawang
a papasyag dang gintu
at panwalan dang gintu
pablasang dening mekabalu
dening king katutuan mekatantu
ala na lu . . . ala na lu.

Pámagdalàga

Kinutkut ya king sandalan ing manikal nang gulut. Mabagal.

Kasimbagal ne ning sasaken nang pedicab ing agus ning bie. Batibatikulkul, mangaabtak ing matuling a aspaltu ning dalan.

Libru. Kwadernung maki-larawan da reng paboritu ng artista – o reni sana, nung malyari mu pin, ding bage paniglawen at pagkaybugan dang talnan ding kinse-anyus ng barasus.

Nga’na ning isip a mangarap: “Sana, ing kakung pámagdalàga, kalupa da nya mu at kasing-saya ring maka-uniporming dalagita king lele ning pipagaralang ini – bilug-bilugan de keng asuk ning sigarilyu ing karelang kayanakan, libutad ning ayli, biruanan at sagakgakan”

Dapuat, malyap la pa karing batung tisud-tisuran na ngeni ring pitayi-tayi ng pangarap—lalaut la, kabang lalapit la ring bitis na, kayagnan da ring dakal pang kinse-anyus, king entrada ning pipagobran dang pabrika.

Karing balang pamanlapat ning pasbul a bakal, ulasan ne ning dalumdum ing katayimikan. Ating tatampaling a katutwan.

Realidad. Ding tau, e la pare-parewu gulis-palad.

King kilub ning pabrika, manyaliksik king kayang arung ing bawu ning masisilab a laru da ring makinang panayi, ing makadukal dungus a bawu ra ring makatambak a retasung manaya king tusuk ning karayum at timid ning taliri.

Keni ne pituglung-tuglung ing bie. Keni ne pipilitang bilugan, kalupa da ring pira-pirasung telang tatayan da at gagawang bàsan.

Limandalang mabilug a bàsan ing kailangang yarian. Bayu na pa agawang makapangisnawang malualas.

Limandalang mabilug a bàsan, bayu na pa agawang ikapa, ilako, ing mengapakat a simulmul ning sinulad king kayang bwak.

Kulungan

“O reni ring okra at balasenas, ilaga mu la ban atin tang ulaman ngening apunan”—

Agad neng ginulut I Ka Oscar kaybat neng penabilinan I Ditas. Mapagal ya man keng pamag-kargadur na karin keng palengki ning Moriones, balu nang e ya dapat magpaynawa. Kailangan iang tumagun king pamipulung da reng misiping-siping bale king maskup at madalumdum a dane ning lugal a ita king Bangkusay.

E na na pepayulatang Ditas ing kapigaganakang ginulis king kayang lupa iniang oras a ita. Nung kalupa na na sana ning sabung pamipi a makakulapul kareng kayang gamat, makanyan na sana kalagwang ilako ing kabug ning salu, mekad e makatapilang ipulis na namu iti king kayang palda.

Kilub bale, adalanan neng Ditas ing anak dang limang banua. Inaplus ne bwak.

“Kasanting na ning drowing mo, anak. Mu pin, o’t makalual ya ing ayup keng kulungan na?” – ing sabi nang e mu balu nung kumyak ya o tumiman.

Mekibat ya ing anak: “Ipakit ke pu ini kang Tata ku potang datang ya. Makalual ya ining ayup o kase maskup pu keng kulungan na. Oneng ali ne man sulapo, kasi babanten ne ing kayang kulungan”

“Sa lugar na ito na tayo bumuo nang pangarap at mundo para sa ating mga pamilya. Kasing-kahulugan na ng ating buhay ang ating mga barung-barung. Bukas, darating ang demolition team ng gobyerno at wawasakin nila ang ating mga tirahan. Ang ating mga tahanang itinuring na nating kabuuan ng ating mundo. Ano’ng mundo pa kung gayon ang naghihintay sa atin kung itataboy nila tayong animo’y mga langaw na wala man lamang tiyak na malilipatan?” – mabilug ya siuala agyan mang banayad yang mangamanu I Ka Oscar kabang taimik lang makiramdam ding siping nang bale .

Banda king kagulutan, mataram la lawe ding atlung lalaking makiramdam.

Salat-salatan ne ning metung ing makatakas a kalibre 45 keng kayang awakan.